Նախիջևան. [ավանդազրույց, պատմական ակնարկ] - VNews

Նախիջևան. [ավանդազրույց, պատմական ակնարկ]

նախիյեվաննն min - Նախիջևան. [ավանդազրույց, պատմական ակնարկ]

Մեծ Հայքի Վասպուրական նահանգի Նախճավան գավառում գտնվող այս քաղաքն ունի անվան տարբեր կերպեր.  Նախճուան, Նախճըւան, Նախջավան, Նախջուան, Նախիջաւան: Ավանդությունը վկայում է, որ Նախճավանը Հայաստանի հնագույն բնակավայրն է, որը մ.թ.ա. 3669 թ. հիմնել է Նոյ նահապետը, երբ համաշխարհային ջրհեղեղից հետո իր գերդաստանով նախ իջևանել է այնտեղ . «Նախիջևան» հետագա անվանաձևն առաջացել է Նոյի «նախնական իջևան» ժողովրդական ստուգաբանությունից: Դեռևս հնուց հայերը Նախճավանում մատնանշել են Նոյի գերեզման-ուխտատեղին:

Պատմությունը վկայում է…

Նախճավանը որպես ամրոց հիշատակվում է մ.թ.ա. VI դ.: Մ.թ.ա. III-II դդ. այն եղել է Մուրացյան տոհմի կալվածքը: Արտաշեսյանների և Արշակունիների ժամանակ միացվել է արքունի կալվածներին: Արշակունիները Նախճավանի կառավարումը հանձնարարել էին Մարդպետունիների տոհմին: IVդ. Նախճավանը մարդպետական եպիսկոպոսի աթոռանիստն էր, վաճառաշահ և խոշոր քաղաք` բազմահազար հայ և հրեա բնակչությամբ: Արշակունյաց հարստության անկումից (428թ.)  հետո Սասանյանները Նախճավանը դարձրել են պարսկական զորակայան, վերացրել Հայոց շահապի (քաղաքապետ) պաշտոնը: V-VIIդդ. եղել է օտար տիրապետության դեմ հայ ազատագրական շարժման կենտրոններից:  630-ական թթ. ազատագրվել է պարսկական լծից և մտել Հայաստանի կազմի մեջ:

654 թ. արաբական նվաճողները գրավել են Նախճավանը, սակայն  655 թ. բյուզանդական զորքի աջակցությամբ հայերն ազատագրել են այն և պահել մինչև VIIդ. վերջը: Հայերի դիմադրությունը թուլացնելու նպատակով, խալիֆայության հանձնարարությամբ, Կասըմ զորավարը հայ նախարարներին 705թ. հրավիրել է Նախճավան և ուխտադրուժորեն ոչնչացրել:

Հայաստանում խալիֆայության տիրապետության հաստատումից (VIII դ. սկիզբ) հետո Նախճավանը դարձել է արաբական ռազմակայան` ամիրայի գլխավորությամբ: Բագրատունիների թագավորության հաստատմամբ Նախճավանը IX դ. վերջին ազատագրվել է արաբական նվաճողներից: Սմբատ Ա թագավորը 902 թ. Նախճավանը պարգևել է Սյունիքի գահերեց իշխան Սմբատին` որպես Սյունյաց մետրոպոլիտին ենթակա եպիսկոպոսության աթոռանիստ:

X-XI դդ. Նախճավանը ապրել է աննախընթաց վերելք, կոչվել «առաջին հոյակերպ և հռչակավոր մայրաքաղաք»: Իսկ եվրոպացի XIII դ. ուղեգիր Ռուբրուքի վկայությամբ Նախճավանն ուներ 80 եկեղեցի, որոնցից շատերը XII-XIII դդ. կործանվել են սելջուկյան թուրքերի և թաթար-մոնղոլների արշավանքների ժամանակ: Սելջուկյան թուրքերի նվաճումներրից (հատկապես XI դ. 2-րդ կեսից) հետո Նախճավանում առաջին անգամ հաստատվել է թուրքական տարրը: Նվաճողները Նախճավանը դարձրել են Ելտկուզյանների ամիրայության կենտրոն: 1211թ. հայ-վրացական զորքերն ազատագրել են Նախճավանը և ճանաչել Օրբելյանների իշխանությունը: Այնուհետև այն ենթարկվել է նոր ավերածությունների (1225 թ.`Խորեզմի շահ Ջալալ ադ Դինը, 1230-ական թթ.՝ թաթար-մոնղոլները, 1386թ.` Լենկթեմուրի հրոսակները), իսկ այստեղ հաստատված թուրքերը շատ եկեղեցիներ վերածել են մզկիթների:

Սեֆյան Իրանի տիրապետության ժամանակ (XVI-XVII դդ.) Նախճավանը կառավարել է շահի կուսակալը: 1604-05թթ. Պարսից շահ Աբբաս I-ը Նախճավանի հայ բնակչության զգալի մասին բռնի գաղթեցրել և բնակեցրել է Իրանում: 1720-ական թթ. Դավիթ Բեկի ուժերն ազատագրել են Նախճավանը, բայց 1730-ական թթ. այն վերստին անցել է նվաճողների գերիշխանության ներքո, դարձել Նախիջևանի խանության կենտրոնը:

Նախճավանը խանական լծից ազատագրվել է 1828 թ. (Թուրքմենչայի պայմանանգիր 1828թ.), այնուհետև, իր  գավառով հանդերձ, մնացել է Արևելյան Հայաստանի կազմում (1828-40թթ.` Հայկական մարզ, 1840-46թթ.`Երևանի գավառի, 1849-1918թթ.`Երևանի նահանգի կազմում): 1918թ. Նախճավանը գրավել են թուրքական զորքերը: Նույն թվականի վերջին, երբ թուրքերը ստիպված հեռացել են բռնազավթած տարածքից, Նախճավանի և Շարուր-Դարալագյազի գավառներում մուսավաթները ստեղծել են ինքնակոչ «Արաքսի Հանրապետությունը» («շուրա»)` Հայաստանի Հանրապետությունից Նախճավանը անջատելու նպատակով: Նախճավանում և նրա գավառում սկսվել են հայ-թաթարական ջարդեր:

1919թ. հունիսի վերջին հայկական ուժերն ազատագրել են Նախճավանը: «Արաքսի Հանրապետությունը» դադարել է գոյություն ունենալուց:

1920թ. հուլիսին Նախճավանում հաստատվել են խորրհրդային կարգեր: 1921թ. Մոսկվայի և Կարսի խորհրդաթուրքական պայմանագրով Նախճավանը համանուն գավառի և այլ տարածքների հետ անջատվել է Հայաստանից և որպես ինքնավար տարածք անցել Խորհրդային Ադրբեջանին:

1924 թ. փետրվարից՝ Նախիջևան` Նախիջևանի Ինքնավար Հանրապետության մայրաքաղաքն է:

Աղբյուրը՝ akunq.net


Ի՞նչ ֆիլմեր են ստեղծվում այսօր Հայաստանում. հարցազրույց Օվսաննա Շեկոյանի հետ

DVD սկառավակների վարձույթից՝ Netflix

Եվս երկու պատմամշակութային արգելոց Հայաստանում

Հայաստանը ներկայացնող աշխատանքները հայտնվել են Ժամանակակից ճարտարապետության համար ԵՄ մրցանակի հավակնորդների թվում

Հովհաննես Թումանյան

Ինչպես էին հայերը ղեկավարում Բյուզանդիան, ազդում Կիևի վրա և ինչու նրանք տեղափոխվեցին սլավոնական երկրներ

Պատմության ամենաերկարատև գահակալությունները. 10 գահակալ

Արենի 1. աշխարհի ամենահին կոշիկը

20-րդ դարի 5 հայտնագործություն, որ փոխեցին մեր կյանքը

Ինչպե՞ս ծնվեց և ընդունվեց ՀՀ օրհներգը

Ժողովուրդների և ամբոխների մասին. Գյուստավ Լե Բոնի եզրակացությունները

Հայաստանի ազգային օրհներգի մասին

Մասոնությունը Հայաստանում. օթյակներն ու մարդիկ

Արցախյան հիմնախնդիր. ժամանակագրություն

Լուսավորչի աջը. [ըստ ավանդության և ըստ պատմիչների]

Ադրբեջանի գերբի հայազգի հեղինակը