Վարդան Պետրոսյան. «Կալանավիրուս» - VNews

Վարդան Պետրոսյան. «Կալանավիրուս»

Նախաբան

Վերնագիրն, անկեղծ ասած, տափակ բառախաղ է կորոնավիրուսի հետ, որն այսօր մարդկությանը սարսափի մեջ մեկուսացրել է տներում։ Տարիներ առաջ էլ կալանավիրուսն էր ինձ մեկուսացրել, երեք ու կես տարով, բայց ոչ տանը, այլ ՝ կալանավայրերում եւ իսկական մեկուսարանում։ Եվ հիմա, տարիներ անց, Ֆրանսիայում, արտակարգ դրության պայմաններում, կորոնավիրուսից տանը փակված, ավելի պատկերավոր ասած ՝ ինքնամեկուսացած, մտածում եմ, արդյո՞ք կորոնավիրուսն աշխարհին կտա այն , ինչ ինձ ժամանակին տվեց կալանավիրուսը…
Ես ամբողջ կյանքում շտապել եմ։ Ու՞ր… չգիտեմ… ոչ մի տեղ։ Մի ներքին անհանգստություն ինձ ստիպել է ամեն ինչ անել արագ ու ավելորդ եռանդով ։ Միշտ մի զգացում եմ ունեցել, որ մի բանից ուշանում եմ։ Առավոտյան լվացվել եմ կատաղի արագությամբ, ատամի խոզանակով մշտապես լնդերս վնասելով, մի անգամ էլ չգիտես ոնց բերանս ներսից պատռեցի ։ Հագնվել եմ խելագարի պես, կարծես սովետական բանակում ՝վերկացի ժամանակ, քառասունհինգ վայրկյանում, ժամանակ առ ժամանակ ականջ ու քիթս վնասելով։ Շատ անգամ երկու ոտքս շալվարի նույն ոտի մեջ եմ մտցրել ու ընկել… եւ հրաշքով կոտրվածքներ չեմ ստացել։ Մի անգամ էլ, Մոսկվայում, հյուրախաղերի ժամանակ, առավոտյան ցնցուղ ընդունելիս, այնպիսի խելագար արագություն զարգացրի, որ սայթաքեցի, ընկա լոգարանի մեջ ու կողոսկրս ջարդեցի։ Այդ օրը ներկայացումն այդպես էլ խաղացի, ջարդած կողով։ « Վերելքն » էր։ Հացը կտրելիս, քիչ է մնացել ձեռքս էլ հետը կտրեմ, կամ սեղանը։ Կերել եմ կենդանու պես արագ, կարծես, մարդ է ընկել հետեւիցս, մարզանքի ժամանակ շտապել եմ, որովհետեւ պիտի ճաշեմ, ճաշի ժամանակ ՝որովհետեւ հանդիպում ունեմ, հանդիպման ժամանակ ՝որովհետեւ ներկայացմանս սցենարը հետ ընկավ, սցենարը գրելիս ՝ որովհետեւ ընթերցվող գիրքս կիսատ մնաց, գիրքն ընթերցելիս ՝ որովհետեւ ՝ մյուս գիրքը չհասցրի կարդալ, որովհետեւ կնոջս չհասցրի օգնել, որովհետեւ երեխայիս ժամանակ քիչ տրամադրեցի… Գիշերը պառկում էի քնելու, շտապում ՝որ լույսը բացվի ու այդպես էլ ամբողջ գիշեր չէի քնում… Աստիճանները երկու երկու էի բարձրանում , կանգնած տեղում, անգամ, շտապում էի , դանդաղ քայլելիս , ներքուստ վազում էի, նստած ՝ տեղս չէի գտնում, որովհետեւ, միեւնույն է, էլի շտապում էի… Ու այսպես, շնչասպառ վազքի մեջ, երկրից երկիր, ներկայացումից ներկայացում, նկարահանումից նկարահանում, արանքում ՝թե ժամանակ մնաց, անձնական կյանք… Լիարժեք ապրելու պատրանք… Պատրանք՝ ստեղծագործական, լեցուն, ինքնաբավ, նույնիսկ հոգեւոր ընթացք ունեցող կյանքի… պատրանք…
Կալանավիրուսն ինձ մեկուսացրեց բանտում, ուր ես երկար փակված մնացի չորս պատի մեջ։ Վազելու տեղ չկար, շտապելն անիմաստ էր, ու ես հնարավորություն ստացա նստելու, մտածելու, մտածելու ու էլի մտածելու… այնքան, որ ուժ գտա ինքս ինձ հետ անկեղծ լինելու… ամենադժվար բանը՝ ինքս ինձ հետ անկեղծ լինելու…
Հիմա ես ապրում եմ ուրիշ կյանքով… բոլորովին ուրիշ… Էլ չեմ շտապում… Ոչ թե, որովհետեւ մենք փակված ենք տներում, եւ շտապելն անիմաստ է կամ շտապելու տեղ չկա, այլ , որովհետեւ չեմ շտապում եւ վերջ… Գրում եմ հանգիստ, անշտապ… երկար կամ կարճ ՝ ինչպես ստացվի։ Բոլորովին չի հետաքրքրում ինձ, շատ մարդ կկարդա, թե ՝ քիչ… Գրում եմ անկեղծ, առանց ինքս ինձ խաբելու… որտեղ էլ չկարողանամ ինքս ինձ չխաբել, ուղղակի, չեմ գրի… կլռեմ ։
Միակ ցանկությունս ու սփոփանքս ՝ որ գիրքս, այս ծանր օրերին , գոնե մի վիրավոր սրտի դարման լինի…

ՍԿԻԶԲ

Վերջ… կալանքս էլ պրծավ… վերջ… Ամեն ինչ իր վերջն ունի… այս աշխարհում…Տիեզերքում ամեն ինչ անվերջ է, անսկիզբ… Իսկ այստեղ վերջ կա։ Բայց ամեն վերջ մի նոր սկիզբ է ծնում… Եվ այդ սկզբի ամենասկիզբն է ամենադժվարը։ Չգիտես, ո՞նց սկսես… ի՞նչ անես, ի՞նչ ասես… Այնքա՜ն բան կա կուտակված… ապրումներ, ասելիք… Բայց դե, մի բանից պետք է սկսել… որպես սկիզբ…
Այ, օրինակ, գիտե՞ք, որ ամեն կալանավոր… ամեն հայ կալանավոր… ամեն իրեն հարգող հայ կալանավոր ունի իր բարձը։ Բարձ, որ տնից են ուղարկում։ Բարձ, որ նա կրում է իր հետ ողջ կալանքի ընթացքում ՝ բանտից բանտ, գաղութից գաղութ… Բացի այն, որ նա այդ բարձի վրա լավ է քնում հարմարավետության շնորհիվ, նա այդ բարձին է վստահում իր մտքերը, երազանքները, հուշերը… Ես մինչ օրս կալանաբարձիս վրա եմ քնում։ Յուրահատուկ հոտ ունի։ Ինչքան էլ լվաս, չի անցնում։ Ինչով էլ լվաս։ Բանտի հոտն է։ Հիշողությունների հոտը… Հիշողություններն էլ հոտ ունեն…
Փարիզյան հուշերս, օրինակ, անձրեւի հոտ ունեն ։ Ինչքան էլ ուրախ լինեն ու գունեղ, միեւնույն է, թախիծ կա ։ Ու թաքնված մեղքի զգացում, որ չի թողնում , ուրախությունը կատարյալ դառնա ։ Լուսամուտից դուրս , իմ սիրելի կտուրներն են ։ Երբ նոր էի եկել, մենակ էի ինձ զգում, նստում էի լուսամուտի մոտ, երկա՜ր նայում, խոսում էի հետները։ Լու՜ռ, հանգիստ լսում էին ։ Ասողին էլ լսող է պետք։ Էդպես, ասում , խոսում էինք ։ Կարծես, մանկական սղարաններ լինեն, որ երեխաները կարողանան սահելով մեկից մյուսը ցատկել։ Բոլորը կարմիր կղմինդրից են, իսկ հենց մեր լուսամուտին կպածը ՝ թիթեղից ։ Անձրեւի ժամանակ այնպե՜ս է տկտկում…

Լուսամուտից դուրս , իմ սիրելի կտուրներն են ։

J’aime la pluie Ես սիրում եմ անձրեւը
plus que le soleil արեւից շատ
elle dans la nuit նա գիշերը
aime me consoler սիրում է ինձ մխիթարել…
Elle me caresse Նա ինձ շոյում է
avec son clapotis իր տկտկոցով
quand dans la détresse երբ թախծի մեջ
mon coeur est blotti կուչ է եկել սիրտս…
Սա ես գրել եմ այդ օրերին, իմ թունդ բանաստեղծական ներշնչման մեջ։Գրել եմ ֆրանսերեն։ Դրա համար էլ ֆրանսերենում հանգերը լավ են բռնում, իսկ հայերեն բառացի եմ թարգմանել, որովհետեւ բանաստեղծական թարգմանությամբ ապուշ բան է ստացվում։

… իմ սիրելի կտուրներ…

Խնդրեմ ՝
Արեւից ավել եմ
սիրում ես անձրեւը
նա մխիթարել է
սիրում ինձ գիշերները …
Շոյում է նա ինձ
տկտկացնում
երբ մի թախիծ
սիրտս է կծկում…
Իրականում, սա երգ է ։ Նոտագրել չգիտեմ, թե չէ, նոտաներն էլ կգրեի ։ Երբ նոր էի լեզուն սովորում, սիրում էի ֆրանսերենով չարաճճիություններ անել։ Երգեր էի գրում ։ Երազում էի, երգահան դառնալ ։ Բայց հետո թարկեցի։ Պոեզիան շատ տխուր բան է։ Խոնավությունը ՝շատ ։ Ռեւմատիզմի բուն ։ Անձրեւ, անձրեւ, անձրեւ…

Անձրեւ, անձրեւ, անձրեւ…

Նկարչությունիցս էլ մեռելի հոտ էր գալիս ։ Մի քիչ էլ ՝ նամշահոտ ։ Դրա համար էլ թողեցի, որովհետեւ շատ ծանր էր ինձ համար ։ Ես ՝ քսան տարեկան, նկարներս ՝ զնդան, գերեզմանափորներ, կիսամեռ մտքեր, խաչված մերկություն, հոգու վիրահատություն , բորբոսնած հուշեր…
Թատրոնի հոտն այլ է… Թեթեւ օծանելիքի, շնչող մարմնի, ծիծաղկոտ, սիրուն ատամների, արտասվող աչքերի… Թատրոնի հոտը հուզված կնոջ բույրի է նման…Գոնե այն ժամանակ… երբ շատ ջահել էի…
Երբ փոքր էի, շան հոտառություն ունեի . այնպես, որ հանգիստ կարողանում էի, փակ աչքերով, տնեցիների զգեստները տարբերել հոտով։ Կամ փակ աչքերով հոտից կարող էի հանգիստ գուշակել, թե որ հարեւանի բնակարանում ենք։ Որովհետեւ, ինչպես ամեն մարդ ՝ ամեն տուն իր հոտն ունի։ Ես միայն մեր տան հոտը չէի զգում, որովհետեւ այն ինձ համար սովորական էր։ Դա իմ տան հոտն էր… Ես այն չէի զգում…
Այդպես էլ ՝բանտը… Բանտային հուշերիս հոտը չեմ զգում… Բանտինը հիշում եմ, հուշերինը ՝ չէ… Դրանք անհոտ են… Բայց կան, ապրում են… Երեւի գլխիցս անցել են կալանաբարձիս, այնտեղից էլ մեկ մեկ հետ են գալիս…

Ես ՝ քսան տարեկան, նկարներս ՝ զնդան, գերեզմանափորներ, կիսամեռ մտքեր, խաչված մերկություն, հոգու վիրահատություն , բորբոսնած հուշեր…

… Մեքենաների բախման ձայն… ու կանացի ճիչեր… Փրկարար բարձի հարվածից գիտակցությունս կորցրի… Եվ այդ պահին, վայրկյանի հազարերորդ մասը կազմող, զգացի, կամ կողքից տեսա, չգիտեմ, կամ վերեւից, որ մարդիկ ինձ մեքենայից հանում են դուրս, գցում գետնին ու քարերով ու փայտերով էնքան խփում, մինչեւ մեռնեմ… ու ես հանգիստ էի, պատրաստ՝ դրան…
Երկու մարդ ուզել են ինձ դուրս հանել, դուռը բացել են, կարծել են մեռած եմ, վախեցել են, դուռը` փակել… Հետո փրկարարներն են եկել… Թթվածնի ուժեղ հոսք, գիտակցությունս տեղն է գալիս ու էլի գնում, կրծքավանդակիս` անտանելի ցավեր…
. . .
Շտապ օգնության մեքենայով Եղվարդից տանում են Երեւան… Մեքենայի մեջ ասացին՝
շտապ պիտի հասնենք, արագ ենք քշելու, կարող է ցավեր ունենաս, դիմացիր։
Աղոտ լույս է մեքենայում… Բժիշկը ՝երիտասարդ… Գլխի ուրվագիծն եմ տեսնում…Ականջները գլխի հետեւի լույսից՝ թափանցիկ, կարմրին են տալիս…
— Վարդան ջան, պինդ մնա, դու մեզ պետք ես…
Ժամանակ առ ժամանակ թեթեւ ապտակում է… երեւի գիտակցությունս կորցնում եմ ( թե չէ՝ էլ ինչի՞)…Ականջիս շտապ օգնության մեքենայի շչակի ձայնն է… ճանապարհի փոսերի դխկդխկոցը…Ցնցումները…
— Վարդան… Վարդան…/ապտակ / Վարդան ջան, պինդ մնա, դու մեզ պետք ես… Քիչ մնաց, շուտով հասնում ենք… Պինդ մնա…

— Վարդան ջան, շտապ վիրահատելու ենք, չվախենաս ։

Հասկացա, որ վիճակս շատ ծանր է, նույնիսկ ավելին, ինձ թվաց՝ երեւի մեռնում եմ, որ այսպես խառնվել են իրար… Սկսեցի կատակել, քաջալերելու համար…
Հասանք հիվանդանոց։ Ցնծության պես մի բան էր։ Բժիշկներն այնքան ուրախ դիմավորեցին, կարծես քեֆի կեսին սիրված հյուր է եկել։ Պատգարակը տանում են վազելով։ «Չէ, էս երեւի հաստատ մեռնում եմ», մտածեցի։ Մտանք վիրահատարան։ Վրաբույժների մեջ ծանոթ կա։ Ուրախացա։
— Վարդան ջան, շտապ վիրահատելու ենք, չվախենաս ։
—Գիտե՞ք ինչ ասաց մեռած Մաո Ցզեդունն էն աշխարհից՝ իրեն հաջորդած Հուա Գոֆենին, – ասացի։
—Չէ
—Երբ գործը քո ձեռքերում է, ես հանգիստ եմ։
Բոլորը ծիծաղեցին։ Վերջին կատակս էր… Մարդ ես, թե մեռա, ուրեմն, կատակելով մեռած կլինեմ… Էլ չեմ հիշում…
. . .
Աչքերս բացեցի հաջորդ օրը։ Քույրս, եղբայրներս ու տղաս են կանգնած։ Տղաս զինվորական ծառայությունից պոկվել, հասել է մի քանի ժամով…Ոչինչ չեմ հիշում… Ասացին, ավտովթար է եղել։ Զոհ չկա։ Մյուս ավտոմեքենայի մարդիկ թեթեւ ջարդվածքներ են ստացել։ Ամենածանրը իմ վիճակն է։ Վիրահատել են, փայծաղս ՝հեռացրել, լյարդս՝ կարկատել. մեկուկես լիտր արյուն եմ կորցրել… Պետք է ուժ գտնեմ, ոտքի կանգնեմ… Զոհեր չկան… Փա՜ռք Աստծո… Զոհեր չկան… Հանգիստ շունչ քաշեցի… Գլխավորը՝ զոհեր չկան… Զոհեր չկան… Չկան… չկան զոհեր… չկան…
Մարդիկ են գալիս տեսակցության… Ոչինչ չեն ասում
Մարդիկ են գալիս տեսակցության ։ Թողնում են միայն մի քանի րոպե։ Հայտնի մարդիկ, ընկերներ, բարեկամներ… Լրագրողները փորձում են ամեն կերպ ներս մտնել։ Չեն թողնում։ Զգում եմ, որ ինչ-որ լարվածություն կա օդում կախված… Լուռ կանգնած, կարծես, դագաղի մոտ, ինձ են նայում… Ասում եմ.
—Ի՞նչ եք էդպես լուռ տնկվել, կարծես մարդ մեռած լինի…
Ոչինչ չեն ասում… Բժիշկներն էլ ոչինչ չեն ասում…
Հաջորդ օրը կինս եկավ Ֆրանսիայից ։ Աշխատանքը թողել է, եկել։ Դպրոցական աղջիկս մենակ է մնացել տատիկի հետ։ Կնոջս քույրն է գնացել Գերմանիայից Փարիզ ՝ երեխայի մոտ մնալու ։
—Ախր տունն ո՞վ է պահելու, ինչի՞ եկար։
—Չկարողացա չգալ…
Հինգերորդ կամ վեցերորդ օրն ասացին, որ երկու զոհ կա… Երկու տասնվեց տարեկան տղա… Երկու եղբայր… Աշխարհը փլվեց… Մի ակնթարթում կորավ ամբողջ ապրածս կյանքը, արածս գործը, ամեն ինչ… մի ակնթարթում… Ամեն ինչ դարձավ սուտ ու անիմաստ։ Ամեն ինչ դարձավ Ոչինչ… Քունս կորցրի… Աչքերս միշտ բաց էին, չռված… Գիշեր, թե՝ ցերեկ։ Այդպես, չռված աչքերով երազներ էի տեսնում…

Երազումս գյուղի իմ տունը տեսա…’

Երազումս գյուղի իմ տունը տեսա… Ձյուն էր համատարած… Հեռվից, ինչ-որ տեղ, հոսող ջրի ձայն էր գալիս… Ո՞վ էր բաց թողել, որտե՞ղ… Ափսոս չէ՞ր, այն էլ մեր գյուղում, ուր ջրի մեծ խնդիր կա… Տան առջեւ հսկա փոս էր փորած… Մեծ, ահռելի գերեզմանի պես… Կտուրից սառույցներ էին կախված… Տունը դանդաղ, հազիվ, ծանր շնչում էր… կիսամեռ մարդու նման… Սարսափած վեր թռա։ Սառը քրտինք է պատել։ Ոտքերս ամբողջությամբ սառել են, քարացել… Մահվան սառը զգացում… Զգում եմ, մահը գրկել է ոտքերս ու դանդաղ վեր է սողոսկում…Անասելի դժվարությամբ սկսեցի ոտքերս շարժել։ Հետո, ձեռքերս ինչքան հասան, սկսեցի ոտքերս մերսել… Կարծես, գնաց…
Հետո փրկության պես մի բան… մի նոր երազ… Նորից համատարած ձյուն…Ազնավուրի հետ Մասիսն ենք բարձրանում ու միասին երգում՝« Ես ինձ արդեն տեսնում էի » երգը… ձյուների մեջ… համերգային սեւ կոշիկներով… Հասանք գագաթին… Նայում եմ դեպի Երեւան… Մշուշ է, ոչինչ չի երեւում… Երեւանը կա… բայց չի երեւում… Միայն մշուշ…
. . .
Հիվանդանոցից դուրս գրեցին… կիրակի օր էր… (սովորաբար, կիրակի օրը հիվանդ դուրս չեն գրում)։ Փոքրիկ բժշկական ժողով կազմակերպվեց իմ հիվանդասենյակում։ Սա երկրորդն էր։ Փորձում էին պարզել, ճիշտ է ինձ վերակենդանացման բաժնից հիվանդասենյա՞կ տեղափոխել, թե՞ դուրս գրել։ Ասացին, որ կարող են ինձ հիվանդասենյակ տեղափոխել, բայց այնտեղ արդեն չեն կարող ուժեղ վերահսկողություն սահմանել, ինչպես վերակենդանացման բաժնում, եւ ով ասես, երբ ասես, կարող է մոտս մտնել, իսկ լրագրողներից ու կասկածելի անծանոթներից պրծում չկար, այնպես որ, միգուցե, ավելի ճիշտ է տուն գնալ։ Եթե դեմ չեմ, իհարկե…
Ընկերս ՝ Ժանոն, իր մեքենայով տուն տարավ։ Աշուն էր… գունեղ, տա՜ք… Երբեք ինձ այդպես դատարկ չեմ զգացել… Մարմինս ՝ ծղոտ, մեջը ՝ դատարկ… Անկենդան… Դանդաղ, շատ դանդաղ աստիճաններով վեր բարձրացա, մտա տուն, պառկեցի ու… ինչպես ձեւակերպեցին հետո, կորա քննչական մարմինների տեսադաշտից։ Ծանր դատարկություն… Քրեական գործ է հարուցված… Ի՞նչ է լինելու, ո՞նց է լինելու… Երկու երեխա մահացած… Ընտանիքները ՝ ողբերգության մեջ… Մերոնք հանդիպել են նրանց ընտանիքի մի քանի անդամների հետ։ Ասել են, որ դեռ պետք չի հանդիպել ծնողների հետ… Կրքերը շատ են բորբոքված… Վիճակը շատ ծանր է… շատ լարված… Ճիշտ կլինի՝ մի քիչ սպասել…Մահվանից մութ մի անորոշություն…

շարունակելի…

 

Աղբյուրը՝ Vartan Petrossian Վարդան Պետրոսյան ֆեյսբուքյան էջից