Զրուցեցինք Գերման Ավագյանի հետ - VNews
    • Մշակույթ Vnews

      Մշակութային նորություններ Հայաստանից և աշխարհից

Զրուցեցինք Գերման Ավագյանի հետ

Այս անգամ զրուցել ենք սիրված լուսանկարիչ, ֆոտոլրագրող Գերման Ավագյանի հետ:

Պարոն Ավագյան, երկու բառով կբնութագրե՞ք Ձեզ:

Կանայք ասում են, որ անտանելի անձնավորություն եմ (ծիծաղում է): Համամասնությունների տեսանկյունից ես ինձ իդեալական եմ համարում, բայց իմ և ուրիշների կարծիքներն այս հարցի վերաբերյալ հաճախ չեն համընկնում (ժպտում է):

Եկեք սկզբից սկսենք՝ ի՞նչ կրթություն եք ստացել:

Ես ավարտել եմ Հայաստանի ազգային պոլիտեխնիկական համալսարանը: Ընտրությունս պայմանավորված է նրանով, որ բանակից էի խուսափում, քանի որ այն ժամանակ Բելառուսում էի ապրում, իսկ այնտեղից տղաներին ծառայության էին տանում Աֆղանստան: Ընտրության ոչ մի հնարավորություն չունեի՝ կամ պետք է Երևանում ցանկացած ինստիտուտ ընդունվեի, կամ` գնայի ծառայելու: Իրականում նպատակադրվել էի Մոսկվայի պետական համալսարան ընդունվել, բայց բոլորը փորձում էին ինձ հետ պահել այդ մտքից: Ասում էին, որ այնտեղ պաշտոնյաների թոռներն են սովորում և միայն նրանք ելումուտ ունեն համալսարան, և մրցակցությունն էլ դաժան է, շատ դաժան, և չտա Աստված, եթե չընդունվեմ, միանգամից կտանեն բանակ:
Կարճ ասած, որոշեցի ռիսկի չդիմել, քանի որ միայն մեկ հնարավորություն ունեի, ու բացի այդ, հաշվի առնելով այն, որ Մոսկվայի պետական համալսարան չեմ ընդունվելու, ինձ բոլորովին մեկ էր, թե ուր կընդունվեմ (ժպտում է): Արդյունքում ընկերոջս՝ Գառնիկ Ավանեսյանի հետ 5 տարի ծախսեցինք Պոլիտեխնիկի վրա: Ի դեպ, Գառնիկը ֆանտաստիկ կիթառահար էր. նա վթարից մահացավ,  գուցե շատերը հիշեն ЯК 40-ը, որը Երևանից Ստեփանակերտ էր ուղևորվում…

Եվ այսպես, 5 տարվա ընթացքում սովորում էինք, քննություններ հանձնում և դասախոսներին համոզում, որ մեզ մեր երեքները նշանակեն՝ գնանք: Ասում էինք. «Մեկ է, ԽՍՀՄ տնտեսությունը չենք ցանկանում փչացնել, նշանակեք, գնանք, շատ ենք խնդրում» (ժպտում է): Այսինքն՝ ինստիտուտը բանակից փախչելու միակ տարբերակն էր:

Եթե որևէ մեկին թվում է, որ մինչդեռ մեր տղերքը գնում են ու մեռնում հանուն հայրենիքի, ես կարող եմ հանգիստ նստել ու սուրճս վայելել, նշանակում է՝ մի բան այն չէ, և մարդիկ սխալ կարծիք են ձևավորել իմ մասին:

Մի որոշ ժամանակ էլ Գերմանիայում Եք ապրել, այնպես չէ ՞:

Հա, ապրել եմ Գերմանիայում, քանի որ հայրս գերմանական բանակում էր ծառայում, բայց ես ծնունդով Վրաստանից եմ, և նշեմ, որ ծնվել եմ մի քաղաքում, որտեղ հայերը երբեք չեն ապրել և մինչև օրս էլ չեն ապրում: Խոսքս Գամսախուրդիայի ծննդավայրի մասին է: Տեղացիները շատ ազգայնամոլ են, և հիշում եմ՝ սահմանը հատելիս, ուշադիր զննում էին անձնագիրս և զարմանում՝  ծննդավայրս տեսնելով, նրանք հարգանքի տուրք էի մատուցում ինձ, ասում էին. «Դու իսկական վրացի ես» (ժպտում է):  Վրաստանից էլ միանգամից ուղևորվեցինք Գերմանիա:

Ինչ վերաբերում է Հայաստանին, ես հաճախ էի գալիս-գնում, բայց երկարաժամկետ բնակություն այստեղ հաստատեցի միայն ինստիտուտ ընդունվելուց հետո:

Պարոն Ավագյան, կտա՞ք իսկական լուսանկարչի սահմանումը:

Անկեղծ ասած, եթե տատիկս այսօր ողջ լիներ, նա էլ կլուսանկարեր: Այսօր բոլորը, բացարձակապես բոլորը լուսանկարիչներ են, եթե բջջային հեռախոս ունես՝ լուսանկարիչ ես: Հիշում եմ՝ տարիներ առաջ Հայաստանում լայն տարածում ստացան համակարգիչները, և բոլորն իրենց ծրագրավորողներ էին անվանում, սակայն պետք է չմոռանալ, որ համակարգիչը պարզապես գործիք է, որով մեկը հաշվարկում է բալիստիկ հրթիռի հետագիծը, երկրորդը վեբ դիզայնով է զբաղվում, իսկ երրորդը պոկեր է խաղում:

Նույն տրամաբանությամբ էլ լուսանկարչական ապարատն է գործիք, և այսօր յուրաքանչյուր երկրորդը լուսանկարիչ է: Հարցն այն է, թե դու ինչպես ես այդ գործիքն օգտագործում: Նույնը գրողների պարագայում է: Տես, Հրանտ Մաթևոսյանն օգտագործում էր ինքնահոս գրիչ, և քննիչն էլ էր այդ նույն գրիչից օգտագործում, բայց Մաթևոսյանը ստեղծագործում էր, իսկ քննիչը հարցաքննության արձանագրությունն էր գրում: Այսինքն՝ կարևոր է, թե դու ինչպես ես այդ գործիքը կիրառում, չէ որ Գագիկ Շամշյանն էլ է լուսանկարիչ, բայց ես և նա տարբեր ձևով ենք օգտագործում լուսանկարչական ապարատը: Ես կարծում եմ, որ լուսանկարչությունը մասնագիտություն չէ, այն ապրելակերպ է, այո՛, դու պետք է ապրես դրանով:

Պարոն Ավագյան, որպես վավերագրող ի՞նչ կասեք վավերագրական լուսանկարչության մասին:

Յուրաքանչյուր լուսանկար էլ վավերագրական է, եթե իհարկե մենք չենք խոսում աղջիկների սելֆիների մասին: Տես, նրանք իրենց լուսանկարում են, մշակում, իրենցից գեղեցկուհիներ են սարքում, հրապարակում սոցիալական ցանցերում, բայց չէ որ դա դոկումենտալ լուսանկար չես կարող համարել: Իսկ ընդհանրապես, ցանկացած լուսանկար վավերագրություն է, քանի որ դու նոր բան չես ստեղծում, դու արձանագրում ես պահը:

Գիտես, երբ գնում ես պատերազմ, պետք է հասկանաս՝ ինչ նպատակով ես գնում:

Արդեն 10  տարի է ֆոտոլրագրությամբ չեմ զբաղվում, քանի որ մեծ հիասթափություն եմ ապրել, և օրեցօր այդ հիասթափությունն ավելի է խորանում: Իսկ գիտե՞ս՝ ինչու: Օրինակ բերեմ: Երբ Մարալիկում ինքնաթիռ էր վայր ընկել, ես ուշադիր հետևում էի բոլոր այսպես կոչված մասնագետներին և եկա այն եզրակացության, որ մենք մասնագետներ չունենք: Երբ նման դժբախտություն է տեղի ունենում, առաջին հերթին շրջափակում են տեղանքը, որպեսզի ոչ ոք ոտք չդնի այնտեղ: Հիշում եմ՝ մի կիսագրագետ տղամարդ լուսանկարչական ապարատը ձեռքին շրջում էր այդտեղ և լուսանկարում: Ես կհասկանայի, եթե այդ լուսանկարները հետաքննության համար նախատեսված լինեին. ես շատ լավ հասկանում եմ, որ հետախուզություն անցկացնելու համար քննիչը լուսանկարների կարիք ունի: Բայց սա ուրիշ դեպք է, այդ տղամարդն իր համար էր լուսանկարում, իսկ հետո այդ ֆոտոները տեղադրում իր անձնական էջում, և աննպատակ, հասկանո՞ւմ ես: Հետաքրքիր է, որ նա գլխի էլ չի ընկել, որ իր լուսանկարներով գործի ընթացքին օգնել է, հա նման դեպք եղել է:

Մեկ այլ օրինակ էլ բերեմ, երբ ինքնասպանության դեպք էին փորձում «բացահայտել», լուսանկարներից տեսա, որ ոչ թե ինքնասպանություն, այլ սպանություն է տեղի ունեցել և դա գործին շատ օգնեց: Այնուամենայնիվ, կարծում եմ՝ չի կարելի այդ տեսակ վայրերում լուսանկարել: Սա և՛ ուժային կառույցների սխալն է, և՛ անգրագետ ֆոտոլրագրողի:

Ես այլևս չեմ լուսանկարում, ավելի ճիշտ կլինի ասել՝ ինքս ինձ համար եմ լուսանկարում:

Իսկ ինչպե՞ս եկաք լուսանկարչության:

Ամեն ինչ սկսվեց Վարդենիսի հոգեբուժարանից, թեպետ դրանից առաջ էլ էի լուսանկարում, թերթում էի աշխատում, մոդելների էի լուսանկարում: Հիշում եմ, այն ժամանակ դրսում իրարանցում էր, քաոս էր, միտինգներ էին, իսկ ես իմ ստուդիայում «նյու» ոճում մոդելների էի լուսանկարում: Բայց որպես արդարացում ասեմ, որ այդպես փախչում էի իրականությունից. շուրջբոլորդ ամեն ինչ քանդվում է, իսկ դու երիտասարդ ես չես հասկանում, թե ինչ է տեղի ունենում:

Հիշում եմ, 90-ականներին «Առագաստ» թերթ կար, որի գլխավոր խմբագիրը «Դաշնակցություն» կուսակցության անդամ Ալվարդ Պետրոսյանն էր, իսկ թերթի ռուսական տարբերակի հրատարակությամբ զբաղվում էր  գրող Ռուսլան Սաղաբալյանը, որն այսօր Մոսկվայում է աշխատում: Ռուսական տարբերակում «նյու» էինք տպում, ինչն այն ժամանակների համար խիզախ քայլ էր: Լավ հիշում եմ, որ աղջիկներին ասում էինք. «Դեմքդ չի երևալու» (ժպտում է): Մենք համոզում էինք նրանց, համոզում, իսկ հիմա հետաքրքրություն չկա, քանի որ հարց է, թե դրանով ինչ ես ուզում ասել, այսինքն՝ կարևոր է հասկանալ, «նյու» լուսանկարում ես զուտ «նյու»-ի համար, թե…

Ինտերնետում անթիվ-անհամար լուսանկարներ կան, իսկ մենք անգամ չգիտենք՝ ովքեր են հեղինակերը: Ես կարծում եմ, որ պետք է անուն առ անուն շնորհակալություն հայտնել այդ մարդկանց:

Հըմ (մտածում է), այն թվերին հետաքրքիր էր, հասկանո՞ւմ ես, քանի որ արգելված էր և դու այն եզակիներից էիր, որ զբաղվում էր այդ արգելված գործունեությամբ:

Իսկ ո՞ւմ Եք պարտական դոկումենտալ ֆոտոյի հանդեպ Ձեր սիրո համար:

Դոկումենտալ լուսանկարչության հանդեպ սիրո համար շնորհակալ եմ “Magnum Photos”-ի լրագրող Լարի Թաուելին: 1999 կամ 2000 թվականն էր, երբ Լարին եկավ Հայաստան և այստեղ վարպետության դաս անցկացրեց: Յուրաքանչյուր լուսանկարչի 10 ֆոտոժապավեն տվեց և խնդրեց օրվա ընթացքում ինչ-որ թեմայով լուսանկարներ անել: Մեր խումբն էլ 19-20 լուսանկարչից էր բաղկացած, սակայն միայն ես սրտանց հաճույք ստացա այդ գործընթացից: Բոլորը մտածում էին. «Ինչո՞ւ փչացնեմ ժապավենն ինչ-որ  մեկի համար, որը եկել է այստեղ և մեզ սովորեցնում է այն, ինչ մենք արդեն գիտենք»: Գործընկերներս իրենց հին աշխատանքներն էին բերում, որ Լարին դրանք տեսնի, ուղղի սխալները, բացատրի դրանք և խորհուրդներ տա: Ես, հակառակը, հետաքրքված էի շատ, նոր թեմայով լուսանկար անելու միտքն ինձ շատ էր ոգևորում: Հենց այդպես էլ ես եկա դոկումենտալ լուսանկարչությանը:

Այսինքն՝ Լարիի ազդեցությունն ամենամե՞ծն էր:

Այո, բայց միակը չէր: Ինձ վրա մեծ ազդեցություն է թողել նաև “Black Star Photo Agency”-ի լուսանկարիչ Ջոզեֆ Ռոդրիգեսը, որն Ամերիկայի լավագույն 10 լուսանկարիչներից մեկն էր, և ավելի ուշ ամուսնացավ Լուսիկ Քերոբյանի հետ, որը Մոնթե Մելքոնյանի կնոջ՝ Սեդայի քույրն էր: Ես անձամբ շփվել եմ նրա հետ, հանդիպել Նյու Յորքում, և հենց նրա շնորհիվ էլ աչքերս շատ ու շատ բանի վրա բացել, հենց նրա շնորհիվ եմ ես հասկացել, թե ֆոտոյում բիզնեսն ինչպես է աշխատում: Պարզվում է, որ շատ լուսանկարիչներ ԱՄՆ-ում տաքսի են քշում, որ  կարողանան զբաղվել ազատ, անկախ լուսանկարչությամբ, և ուրիշների դուդուկի տակ չպարեն: Ջոզեֆը նույնպես ԱՄՆ էր տեղափոխվել և մի որոշ ժամանակ Նյու Յորքում տաքսու վարորդ էր աշխատել: Այդ ողջ ընթացքում նա շատ բան էր տեսել  և որոշել էր լուսանկարների միջոցով մեզ պատմել այդ ամենի մասին: Նրա առաջին ցուցահանդեսը կոչվում էր «Նյու Յորքը տաքսիստի աչքերով», իսկ ավելի ուշ նա նաև գրքեր գրեց:

նտերնետում անթիվ-անհամար լուսանկարներ կան, իսկ մենք անգամ չգիտենք՝ ովքեր են հեղինակերը: Ես կարծում եմ, որ պետք է անուն առ անուն շնորհակալություն հայտնել այդ մարդկանց:

Գիտես, ես անշնորհակալ մարդ չեմ, և միշտ լավին լավով եմ պատասխանում:

Իսկ ճի՞շտ է, որ լուսանկարը հավերժական կյանք ունի:

Նայած խոսքը որ լուսանկարի մասին է (մտածում է): Այսօր, օրինակ  նորությունների համար լուսանկար է արվում, օրինակ թե մեր վարչապետն ում հետ է հանդիպում, կամ ուր է մեկնում և այլն: Այդ լուսանկարները իսկույնևեթ նորություններում են հայտնվում, բայց երկու օրից դրա մասին ոչ ոք չի հիշելու, և հակառակը՝ կա լուսանկար, որի ստեղծմանը դու մոտենում ես, ինչպես, ասենք, գիրք գրելուն: Հենց այդ տեսակ լուսանկարներն էլ հավերժական կյանք ունեն: Դու պատմություն ես գրում, դու գիրք ես գրում:

Ես արդեն 20 տարի է մի գյուղ եմ լուսանկարում, և միշտ վերադառնում եմ, որ նոր լուսանկարներ անեմ: 45 ընտանիքից այնտեղ 9 ընտանիք է մնացել, և ես ցավով եմ ասում, որ գուցե մեկ տարուց այնտեղ ոչ մի ընտանիք էլ չմնա: Այս ամենն ինձ համար հավասարազոր է գիրք գրելուն (ժպտում է):

 Եկեք վերադառնանք Վարդենիսի հոգեբուժարանին, որը ճակատագրական էր…

Իհարկե: 1998 թ., «Հետք»-ի Էդիկը Բաղդասարյան այդ տարիներին սոցիալական ներդրումների ֆոնդի PR մենեջերն էր, ի դեպ, եթե չեմ սխալվում, ֆոնդը Շառլ Ազնավուրն է հիմնել: Էդիկն ինձ պատվիրեց լուսանկարել հոգեբուժարանը, որը մի քանի անգամ մի տեղից մյուսն էին տեղափոխել, քանի որ հոգեբուժարանի տարածքը զինվորների համար պետք է օգտագործվեր: Շատերը նույնիսկ չգիտեն, բայց այդ տեղափոխությունների ընթացքում շատ հիվանդներ մահացան: Անկեղծ ասած, ես էլ այդ մասին չգիտեի, հետո իմացա:  Ինձ պարզապես պատվիրված էր նկարել տարածքի գեղեցիկ վերանորոգումը, և կարծում եմ՝ լուսանկարներն անհրաժեշտ էին տարեկան հաշվետվությունների մեջ փակցնելու համար, հետո այդ հաշվետվությունները ներկայացնում էին հովանավորներին: Երբ հայտնվեցի հոգեբուժարանում, ինչ-որ անբացատրելի բան զգացի, որը չեմ կարող բառերով փոխանցել. ես սկսեցի հիվանդներին լուսանկարել…

Պարոն Ավագյան, լավ լուսանկարը ո՞րն է:

Գիտես, մեր ժամանակների պարադոքսն այն է, որ դիտորդը չգիտի, թե որ լուսանկարն է լավ, իսկ լուսանկարիչը չի կարողանում լավ լուսանկար ստեղծել: Այսօր լուսանկարի վատ կամ լավ լինելու մասին վկայում են լայքերը, ես էլ, անկեղծ ասած, երբեմն նման էքսպերիմենտներ եմ անում: Օրինակ, պատահում է, որ հանրության դատին այս կամ այն լուսանկարն եմ հանձնում, լավ գիտակցելով՝ այն լավն է, թե՝ վատը: Որպես կանոն, թույլ լուսանկարը 10 անգամ ավելի շատ լայքի է արժանանում, քան արժեքավոր, լավ գործը, և սա բացատրվում է նրանով, որ վատ լուսանկարի տերը հարազատների, ընկերների և երկրպագուների մեծ բանակ ունի: Դրա համար ես չեմ կարող պատասխանել այս հարցին՝ ամեն ինչ հարաբերական է (ժպտում է):

Իսկ կարո՞ղ ենք ասել, որ լավն է այն լուսանկարը, որը համապատասխանում է տենդենցներին:

Անցած տարի շատ տարածված էր Հալեպի թեման, գիտես, չէ՞, այնտեղ ինչ էր կատարվում: Դոկումենտալ ֆոտոյի մասին բանավեճերը միշտ էլ եղել են ու կլինեն, քանի որ տարբեր լուսանկարիչներ տարբեր նպատակներ են հետապնդում:
Օրինակ, վերջերս խոսում էին մի աղջկա մասին, որն արժանացավ Գրան Պրի մրցանակի: Այդ աղջիկը լուսանկարել է 90-ամյա մի տատիկի. նա 7 դիմանկար է ստեղծել, և այդ 7-ում էլ տատիկը տարբեր հագուստներով է: Լուսանկարիչների «Հին գվարդիան» քննարկում և քննադատում էր աղջկան, անգամ շատերն այդ նախագիծը թույլ էին համարում, բայց իրականում այդ աղջիկը շատ լուրջ աշխատանք է արել: Նա հորինել և կյանքի է կոչել մի շատ զիլ պատմություն, այլ կերպ ասած՝ գիրք է գրել: Տենդենցներն իհարկե կարևոր են, բայց լավ լուսանկարը մնում է պատմության մեջ և միշտ հիշվում:
Մենք էլ ունենք այնպիսի լուսանկարիչներ, որոնք իրականումշատ ուժեղ պատմություններ են կերտում: Օրինակ, նույն ինքը Անուշը Բաբաջանյան՝ շատ ուժեղ դոկումենտալ լուսանկարիչ է:

Ամենամեծ սխալը, որ թույլ են տալիս լուսանկարիչները, ո՞րն է:

Տես, ֆրանսիացի հայտնի լուսանկարիչ Անրի Կարտիե Բրեսոնը եկել էր Հայաստան՝ լուսանկարելու: Նա Կոնյակի գործարանում լուսանկարեց Մարգար Սեդրակյանին, և ասեմ, որ շատ լավ լուսանկարներ ստացվեցին: Այդ լուսանկարից նույնիսկ նամականիշ սարքեցին, բայց չբարեհաճեցին նշել, որ ֆոտոյի հեղինակը Բրեսոնն է: Եթե շեշտվեր հեղինակի անունը, ապրանքանիշի գինը կաճեր, բայց ավաղ…

Ռուսական տարբերակում «նյու» էինք տպում, ինչն այն ժամանակների համար խիզախ քայլ էր: Լավ հիշում եմ, որ աղջիկներին ասում էինք. «Դեմքդ չի երևալու»:

Երբ Բրեսոնը Հայաստանում էր, մեր լուսանկարիչները հանդիպեցին նրա հետ: Հիշում եմ՝ նրանցից մեկը՝ բավականին հայտնի լուսանկարիչ, տեսնելով Անրիի ֆոտոժապավենների կույտը, բացականչեց. «Կապիկին էլ որ այսքան ժապավեն տաս, լավ լուսանկարներ կանի»: Մեզ մոտ “Armenpress”-ում սահմանափակումներ կային, եթե չեմ սխալվում 5 անգամ կարող էիր փորձել սև ու սպիտակ լուսանկար ստանալ և 3 անգամ՝ գունավոր: Եթե այս թվերի մեջ չէիր տեղավորվում, հավելավճարից զրկվում էիր: Եվ այսպես, գալիս է մի ֆրանսիացի, որը մի ամբողջ պարկ ժապավեն ունի, և որը չի մտածում, այլ ուղղակի լուսանկարում է: Այսօր, սակայն, կարևոր չէ, թե տարիներ առաջ ինչ էին մտածում Անրիի մասին, քանի որ նա մեկընդմիշտ կմնա համաշխարհային արվեստի պատմության մեջ:

Մեկ այլ օրինակ էլ բերեմ: Մարդը գնում է Ապրիլյան պատերազմի, լուսանկարում է, իսկ ավելի ուշ այդ լուսանկարներով ցուցահանդես է կազմակերպում: Մի անգամ ինձ էլ են այդ տեսակ ցուցահանդեսի հրավիրել: Գնացի, տեսա լուսանկարները և հեղինակին հարցնում եմ, թե ինչ նպատակ ուներ, այսինքն՝ լուսանկարներով ինչ էր ցանկանում պատմել: Նա էլ շփոթվեց, չէր հասկանում՝ ինչ պատասխանի, ինչպես դուրս գա հարցիս տակից: Ես նրան անկեղծ ասացի, որ ըստ իս՝ անմտություն է առանց նպատակի լուսանկարելը և վերջում հավելեցի, որ նա պարզապես ցանկանում էր գլուխ գովել: Այդ լուսանկարիչը չէր սպասում ինձնից նման անկեղծություն, վերջում, սակայն, ես բարի գտնվեցի և նրա առաջ գաղտնիք բացեցի՝ ասացի, որ լավ կաներ, եթե լուսանկարների վրա նշեր զինվորների անունները. չէ որ կարևոր է, թե ում ես նկարում և որտեղից է նա: Անկեղծ եմ ասում, ես չեմ հասկանում այս մոտեցումը. չէ որ եթե մարդը թույլ է տվել, որ լուսանկարես իրեն, նրան պետք է ճանաչեն բոլորը: Բացի դա, ես վստահ եմ, որ եթե լուսանկարների վրա նշվեին զինվորների անունները, ցուցահանդեսն ավելի նպատակային կլիներ և ավելի շատ մարդու ուշադրություն կգրավեր: Սա դոկումենտալ լուսանկար չէ, քանի որ պատմություն չունի, հասկանո՞ւմ ես (ժպտում է):

Հենց սա է լուսանկարչի ամենամեծ սխալը, հասկացա՞ր չէ, ինչ եմ ասում (ժպտում է):

Պարոն Ավագյան, Ապրիլյանից խոսեցինք, իսկ Արեգ Բալայանի մասին ի՞նչ կասեք:

Հիշում եմ՝ «Գյոթե» կենտրոնում Արեգի ցուցահանդեսն էր: Ես այնտեղ էի ու գիտես ինչ հասկացա՝ բոլոր այն լուսանկարիչներից, որոնք լուսանկարել էին Ապրիլյան պատերազմը, միայն Արեգն իրավունք ունի «ծիծաղել» իր լուսանկարների վրա, քանի որ նա ավտոմատը մի ձեռքում պահած ծառայում էր հայրենիքին, իսկ մյուսով՝ լուսանկարում:  Մի բան է, երբ նա բլինդաժի դիմաց կանգնած կեղտոտ կոշիկներ է նկարում, և մեկ այլ բան է, որ  ես այդ կոշիկները նկարեմ, քանի որ Արեգը լավ գիտի, թե դրանք ում են պատկանում, նա այդ կյանքն անգիր գիտի, նա այդ կյանքին ներսից է ծանոթ, նա ապրել է այդ կյանքով:
2016 թ. ապրիլի 5-ին, երբ իմացանք զինադադարի մասին և հասանք Ստեփանակերտ, ինձ զանգ է տալիս այն ժամանակվա Արցախի վարչապետի  մամուլի քարտուղարը՝ Արտակ Բեգլարյանը և հարցնում է.«Գեր,Եղնիկներում Արեգին չե՞ս տեսել»: Ես խիստ բարկացա, սկսեցի գոռալ Արտակի վրա: Հիմա բացատրե՝ երբ եկանք պատերազմ, առաջին հերթին ուղևորվեցինք մամուլի գրասենյակ, իսկ մեզ այնտեղ ասացին, որ գնանք հիվանդանոցը նկարենք: Բոլորը մտահոգվում էին մեր անվտանգության, նաև իրենց պաշտոնների համար, այդ իսկ պատճառով էլ մեզ թույլ չտվեցին սահմանին մոտ գնալ: Ես և ընկերս  ամեն ինչից հիասթափված նստեցինք մեքենան և ուղևորվեցինք սարեր:

Կա լուսանկար, որի ստեղծմանը դու մոտենում ես, ինչպես, ասենք, գիրք գրելուն: Հենց այդ տեսակ լուսանկարներն էլ հավերժական կյանք ունեն: Դու պատմություն ես գրում, դու գիրք ես գրում:

Գիտես, երբ գնում ես պատերազմ, պետք է հասկանաս՝ ինչ նպատակով ես գնում: Ես բնավ չէի պատրաստվում վաճառել նկարներս, թեպետ շատ լրագրողներ վաճառում էին իրենց աշխատանքները, իսկ ավելի ուշ դրանք ինչ-ինչ ճանապարհով հայտնվում էին ադրբեջանամետ ԶԼՄ-ների ձեռքում և իրենց տեքստերով հրապարակվում, և հավատա՝ չկա ավելի վիրավորական բան, քան քո լուսանկարներն ադրբեջանամետ հոդվածում «հայ սեպարատիստները» վերնագրով: Ես մի պարզ կանոնի եմ միշտ հետևում՝ առանց տեքստի լուսանկարներս ոչ ոքի չեմ տալիս, քանի որ ես պատասխանատվություն եմ կրում այն ամենի համար ինչ տեսել եմ և ինչ նկարել:

Եվ այսպես, երբ Արտակը զանգ տվեց և հարցրեց Արեգից, ես իրականում Արեգին շատ եմ գնահատում ու սիրում, բայց մի քիչ զայրացա, ասում եմ. «Մեզ, երևանցիներիս թույլ չեք տալիս Եղնիկներ ուղևորվել, Արեգին թո՞ւյլ եք տալիս»: Արտակը հանգիստ լսեց ինձ և ասաց.«Գեր, Արեգը չի գնացել լուսանկարներ անելու՝ Արեգը ծառայելու է գնացել»: Ես քարացա տեղումս, ինձ շատ մեղավոր զգացի, շատ բան ծանրութեթև արեցի: Ինչ վերաբերում է Արեգին, նա ապարատն իր հետ վերցրեց միայն ակտիվ պատերազմական գործողություններից հետո, երբ մի քանի ժամով տուն էր եկել հանգստանալու:

Պարոն Ավագյան, իսկ “Asekose”-ից ինչո՞ւ հեռացաք:

Երբ սարերում էի, հեռախոսազանգ ստացա: Ընկերս զանգում, հարցնում է.«Ի ՞նչ ես անում», ասում եմ, որ ոչինչ էլ չեմ անում: Նա էլ հավելում է. «Մոտակայքում եմ, գամ սուրճ խմենք»: Անկեղծ ասած, շատ վիրավորվեցի: Պարզվում է, որ ես իմ շուրջ այնպիսի իմիջ եմ ստեղծել, որ պատերազմի ժամանակ կարող եմ հանգիստ նստել ու սուրճ վայելել: Ասացի.«Կարող ես չգալ, տեղում չեմ, կներես»: Պատերազմից հետո, երբ Երևան եկա, հավաքեցի իրերս և հեռացա “Asekose”-ից, քանի որ անհարմար էի ինձ զգում, պետք է իմ մեջ կամ իմ շուրջ ինչ-որ բան փոխեի (ժպտում է): Եթե որևէ մեկին թվում է, որ մինչդեռ մեր տղերքը գնում են ու մեռնում հանուն հայրենիքի, ես կարող եմ հանգիստ նստել ու սուրճս վայելել, նշանակում է՝ մի բան այն չէ, և մարդիկ սխալ կարծիք են ձևավորել իմ մասին: 2016 թ. մայիսն էր, երբ հեռացա, ու կարծում եմ, որ սա  ծանրակշիռ պատճառ է:

Պարոն Ավագյան, Դուք մի շատ հետաքրքիր նախագիծ Եք իրականացրել գրողների հետ: Կպատմե՞ք դրա մասին: 

Գիտես, ես անշնորհակալ մարդ չեմ, և միշտ լավին լավով եմ պատասխանում: Այս նախագիծն այսպես ասած, իմ «շնորհակալությունն» էր այն բանաստեղծներին, որոնք շատ տարիներ առաջ, երբ ես դեռ «Գարուն» ամսագրում էի աշխատում ազդել են իմ մարդկային նկարագրի ձևավորման վրա: Նրանք ինձ հայերեն էին սովորեցնում, ես պայմանագրային հիմունքներով էի աշխատում և պարգևավճար էի ստանում դրա դիմաց, ոչ մի աշխատավարձի մասին խոսք չկար, և ինձ թույլ էին տալիս ցանկացած ժամանակ նստել Գրիգոր Խաչատրյանի սենյակում դրված բազմոցին (ժպտում է): Երեկոյան մենք գնում էինք բար, ընկերներս բանաստեղծություններ էին ընթերցում: Այն ժամանակ դեռ հայերեն չգիտեի, բայց լսում էի, թե ինչպես են նրանք կարդում: Եվ հանկարծ հասկացա, որ ֆանտաստիկ գրողներով եմ շրջապատված, հավատա՝ հոյակապ էին գրում: Եվ գիտես, հետաքրքիրն այն էր, որ նրանք գիշերն էին գրում, իսկ հաջորդ օրն առավոտյան ընթերցում էին, այսինքն՝ ես իրենց առաջին ունկնդիրն էի: Եվ ես մտածեցի սինթեզեմ լուսանկարներն ու նրանց բանաստեղծությունները, բայց այն ժամանակ դեռ ոչինչ, բացարձակապես ոչինչ չէր ստացվում, քանի որ նկարն ասես բանաստեղծության ֆոն լիներ, այսինքն՝ նրանք հավասարազոր չէին, իսկ ես ցանկանում էի, որ ոչ նկարը բանաստեղծությունը ստվերում թողնի, ոչ էլ հակառակը տեղի ունենա:

Իսկ ընդհանրապես, ցանկացած լուսանկար վավերագրություն է, քանի որ դու նոր բան չես ստեղծում, դու արձանագրում ես պահը:

25 տարի անց, երբ ես կարդում էի Իոսիֆ Բրոդսկու «Հաճոյանալով ստվերին» էսսեն, այն պատասխանեց իմ հարցին: Այս էսսեում Բրոդսկին պատմում է, թե ինչպես է արտասահմանցի ուսանողներից ձեռք բերում փոքրիկ ալմանախներ: Դրանցից մեկում Իոսիֆը տեսնում է գրող Օդենի լուսանկարը,  որն այնուհետև ժամերով զննում է, ուշադիր  խորասուզվելով նրա կնճիռների մեջ, որ հասկանա գրողի գրած տողերը: Կարծես մթագնած ուղեղս լուսավորվեր…
Ես լուսանկարեցի գրողներին, սև ու սպիտակ գեղեցիկ ֆոտոներ ստացա, տպեցի դրանք և խնդրեցի, որ  նկարների վրա վերջիններս գրեն իրենց բանաստեղծությունները:

Հիշում եմ՝ ցուցահանդեսի ժամանակ Աշոտ Գասպարյանը, իմ ընկերներից մեկը, մոտեցավ ու ասաց, որ արդեն երկար տարիներ է այս ոլորտում, բայց նախկինում նման բան չի տեսել: Աշոտը համոզեց ինձ գիրք հրատարակել և ես այդ մտահղացումը 2015 թ. կյանքի կոչեցի: Նորից եմ ասում՝ գաղափարը դեռ 25 տարի առաջ էր ծնվել, պարզապես  չգիտեի, թե ինչպես այն կյանքի կոչեմ, իսկ Բրոդսկին օգնեց ինձ (ժպտում է):

Դեկտեմբերին լուսանկարիչների հետ ուղևորվեցիք Գյումրի: Կպատմե՞ք  ինչ էիք անում:

Սկզբից սկսեմ՝ 2003-2004 թթ. մի խումբ լուսանկարիչներ գրանտային ծրագրով Էդիկ Բաղդասարյանի հետ եկան Վաշինգտոն: Ես էլ այն ժամանակ ապրում էի Վաշիգտոնում: Էդիկը բարկացած ասում էր. «Մեզ սովորեցնում են այն, ինչ մենք արդեն գիտենք»: Էդիկի զայրույթը մի փոքր մեղմելու համար խմբին տարան բար՝ գարեջուր խմելու: Վաշինգտոնում “Alan Morgan” անունով մի շրջան կա, որտեղ ուրբաթ երեկոյան այնքան շատ մարդ կա, որ ասեղ գցելու տեղ չկա: Երբ մուտք գործեցինք հերթական բար, որտեղ նույնպես տեղ չկար, մուտքի մոտ մի փոքր տեղ հաջողացրեցինք գտնել, հավաքվել այնտեղ և ոտքի վրա գարեջուր վայելել: Ի զարմանս ինձ, մի քիչ հարբած մի տղամարդ է մոտենում ինձ, ասում է. «Լուսանկարի՞չ ես», դրական պատասխան եմ տալիս, իսկ նա շարունակելով հետաքրքրվել, ավելացնում է. «Որտեղի՞ց ես բա»: «Հայաստանից»,-ասում եմ, նա էլ միանգամից փոխում է դեմքի արտահայտությունը և ինձ իր սեղանի մոտ է տանում: Ասում է. «Ես քեզ պետք է հյուրասիրեմ»: Ի դեպ, չիլիացի էր, բայց 25 տարի իտալական Կարմիր Խաչի համար էր աշխատում: Մի խոսքով, ասում է. «Ես աշխարհի շատ ողբերգական կետերում եմ աշխատել, բայց այն, ինչ տեսել եմ 1988 թվին Լենինականում, ոչ մի տեղ չեմ տեսել: Դուք տարօրինակ ազգ եք: Սովորաբար, երբ ինչ-որ տեղ եմ գնում, տուժածները նայում են ինձ ու մյուսների պես օգնություն աղերսում, բայց ձեր դեպքում պատկերն այլ էր: Ձեզ մոտ դագաղները փողոցներում դրված, մարդիկ էլ դեռ չթաղված, հարազատները հոգ էին տանում իմ մասին, կերակրում, շփվում ինձ հետ, որ ինձ մենակ չզգամ: Ի դեմս քեզ ես ուզում եմ շնորհակալություն հայտնել ամբողջ հայ ազգին»:

Լուսանկարչությունը մասնագիտություն չէ, այն ապրելակերպ է, այո՛, դու պետք է ապրես դրանով:

Ես միշտ հիշում եմ այդ տղային, Իգոր Գավրիլովին, Գուշինին, Գրաշենկովին, Անատոլի Խրուպովին, Յուրի Պավլովին, շատերին եմ ուզում շնորհակալություն հայտնել: Նրանք եկան առանց գումարի, առանց տաք հագուստի, վերցնելով  իրենց լուսանկարչական ապարատները՝ վազում էին Հայաստան, որ լուսանկարեն, իրենց պարտքն էին կատարում: Մենք պետք է գիտակցենք, որ ԽՍՀՄ ժամանակ համակարգը փակ էր: Օրինակ, Աշխաբադում երկրաշարժ տեղի ունեցավ, բայց գործին ընթացք չտվեցին, թեպետ տասնյակ հազարավոր մարդիկ մահացան, բայց երբ Սպիտակի երկրաշարժը տեղի ունեցավ, ԽՍՀՄ սահմանները փլուզվեցին: Նայում ես, ինտերնետում անթիվ-անհամար լուսանկարներ կան, իսկ մենք անգամ չգիտենք՝ ովքեր են հեղինակերը: Ես կարծում եմ, որ պետք է անուն առ անուն շնորհակալություն հայտնել այդ մարդկանց: Սա մեր շնորհակալական ուղերձն է նրանց: Մենք ցույց կտանք դեկտեմբերի 7-ի Գյումրին, սակայն  30 տարի անց:

Եվ վերջում, սկսնակ լուսանկարիչներին ի՞նչ խորհուրդ կտաք:

Մի՛ սկսեք, գտեք արժանի մասնագիտություն, քանի որ սա մասնագիտություն չէ՝ սա ապրելակերպ է: Այսպես գումար չեք վաստակի, բայց այնուամենայնիվ, եթե որոշել եք զբաղվել լուսանկարչությամբ, պատրաստ եղեք աղքատության մեջ ապրել, կամ գնացեք  հարսանիքներ, թանկարժեք առարկաներ, հագուստ ու զարդեղեն լուսանկարեք: Այսքանը (ժպտում է):

Զրուցեց Մարիամ Սուքիասյանը
Լուսանկարեց Լուսինե Գրիգորյանը

տես նաև՝

Զրուցեցինք Արեգ Բալայանի հետ

Զրուցեցինք Տիգրան Սուչյանի հետ

Զրուցեցինք Տաթև Հովակիմյանի հետ

Զրուցեցինք Արտյոմ Մանուկյանի հետ

Զրուցեցինք Արշալույս Հարությունյանի հետ

Զրուցեցինք Ամիրյան Միշի հետ

Զրուցեցինք Միքայել Արամյանի հետ

Զրուցեցինք ուկրաինական Harper’s Bazaar-ի խմբագիր Անտոն Երեմենկոյի հետ


Իմ 5 լուսանկարներն ու դրանց պատմությունները. Սամվել Սևադա

Հանճարեղ կինոռեժիսորները ֆոտոխցիկով

Աշխարհի ամենաթանկ ֆոտոները [5 լուսանկար]

Իտալական շոգ ամառը Կլոդ Նորիի լուսանկարներում

Մերիլին Մոնրոն՝ Էդ Քլարկի օբյեկտիվում

Փարիզի Աստվածամոր տաճարը՝ հայտնի լուսանկարիչների օբյեկտիվում

Զրուցեցինք լուսանկարիչ Դավիթ Հակոբյանի հետ

Ժամանակակից պարի գրավչությունը (լուսանկարներ)

Անծանոթի համբույրից առաջ և հետո. լուսանկարներ

Մարկ Տվենը և նրա սիրելի կատուները (լուսանկարներ)

Ջեյն Բիրկինի վինտաժային լուսանկարները

«Տարվա ստորջրյա լուսանկարիչ» նախագծի հաղթող աշխատանքները

Կնոջ գույները. Erwin Blumenfeld

Հայացք ներքևից. ֆոտոշարք

Կենդանիները՝ հնդիկ լուսանկարչի կադրերում

PLI.Ē ֆոտոնախագիծ. թղթե շորերով պարողները